Οι αμπελώνες του Οινοποιείου Τσιάκκα και η γεωλογία του υπεδάφους τους

Έκθεση του J. Schauroth

Εισαγωγή: Ο οφιόλιθος του Τροόδους

Η Μεσόγειος Θάλασσα είναι υπόλειμμα μιας κάποτε πολύ μεγαλύτερης λεκάνης του ωκεανού της Τηθύος, η οποία έκλεισε λόγω των κινήσεων των λιθοσφαιρικών πλακών κατά τα τελευταία 100 εκατομμύρια χρόνια. Οι κινήσεις αυτές συνεχίζονται μέχρι σήμερα και τελικά θα οδηγήσουν στο πλήρες κλείσιμό της μέσα στα επόμενα λίγα εκατομμύρια χρόνια, δημιουργώντας μια οροσειρά παρόμοια με τα Ιμαλάια.

Η οροσειρά του Τροόδους είναι επίσης αποτέλεσμα τέτοιων κινήσεων. Σχηματίστηκε σε ένα σύνθετο περιβάλλον διάνοιξης του ωκεάνιου πυθμένα, όπου δύο τμήματα ωκεάνιας λιθόσφαιρας απομακρύνθηκαν μεταξύ τους, δημιουργώντας ένα κενό από το οποίο ανήλθε μάγμα από τον βαθύ, ρευστό μανδύα.

Η άνοδος του μάγματος κατά τη διάνοιξη και η επακόλουθη στερεοποίησή του οδηγούν στον σχηματισμό των οφιολίθων, μιας ακολουθίας γεωλογικών στρωμάτων. Η λέξη οφιόλιθος προέρχεται από τις αρχαιοελληνικές λέξεις ὄφις (φίδι) και λῐ́θος (πέτρα) και παραπέμπει στα χαρακτηριστικά, ιριδίζοντα πράσινα και μπλε χρώματα των πετρωμάτων που απαντούν στους οφιολίθους.

Τα ανώτερα στρώματα ανήκουν στον ωκεάνιο φλοιό και φθάνουν σε βάθη έως και 6 km, ενώ τα υποκείμενα στρώματα προέρχονται από πολύ μεγαλύτερο βάθος και ανήκουν στον μανδύα. Αυτά τα πετρώματα του μανδύα σχηματίζονται υπό υψηλή πίεση και θερμοκρασία στη βάση του κέντρου διάνοιξης, όπου στερεοποιούνται τήγματα προερχόμενα από τον μανδύα. Καθώς τα στρώματα αυτά ανυψώνονται προς την επιφάνεια, η ακολουθία τους αντιστρέφεται, έτσι ώστε τα βαθύτερα στρώματα να βρίσκονται τελικά στην κορυφή του οφιολίθου.

Ο οφιόλιθος του Τροόδους είναι μοναδικός στον κόσμο, καθώς ολόκληρη η στρωματογραφική οφιολιθική ακολουθία εμφανίζεται στην επιφάνεια της Γης, γεγονός που προσελκύει γεωλόγους από όλο τον κόσμο.

Λιθολογία τεσσάρων επιλεγμένων αμπελώνων

Το Οινοποιείο Τσιάκκα και οι τρεις αμπελώνες που αναφέρονται στην παρούσα έκθεση βρίσκονται όλοι μέσα στον οφιόλιθο του Τροόδους. Δύο από τις τοποθεσίες βρίσκονται εντός του συμπλέγματος των διαβασικών φλεβών, μία εντός του συμπλέγματος του γάββρου και μία στη μετάβαση μεταξύ των δύο. Πριν από τη λεπτομερή εξέταση των τεσσάρων τοποθεσιών, ακολουθεί αναλυτική περιγραφή της λιθολογίας του γάββρου και των διαβασικών φλεβών.

Γάββρος

Ο γάββρος είναι πλουτωνικό πέτρωμα, δηλαδή μαγματικό πέτρωμα που σχηματίζεται από τήγμα το οποίο στερεοποιείται κάτω από την επιφάνεια, σε έναν μεγάλο μαγματικό θάλαμο (πλουτώνιο), χωρίς ποτέ να εκχυθεί στην επιφάνεια. Οι πρώιμες αντιλήψεις για τους μαγματικούς θαλάμους περιέγραφαν ένα ενιαίο μεγάλο σώμα μέσα στον φλοιό. Σήμερα είναι γνωστό ότι οι μαγματικοί θάλαμοι στα κέντρα διάνοιξης είναι σύνθετοι και αποτελούνται από πολλά σώματα σε διαφορετικά επίπεδα, τα οποία εξελίσσονται το ένα στο άλλο (εικ.3).

Μόλις το μάγμα εγκατασταθεί στον θάλαμο, η θερμοκρασία αρχίζει να μειώνεται και σχηματίζονται κρύσταλλοι. Λόγω της μεγαλύτερης πυκνότητάς τους, οι κρύσταλλοι αυτοί καθιζάνουν προς τον πυθμένα του θαλάμου, όπου σχηματίζεται ο γάββρος. Η ορυκτολογική σύσταση των κρυστάλλων που αναπτύσσονται καθορίζεται από τη χημική σύσταση του τήγματος. Στην περίπτωση του οφιολίθου του Τροόδους, οι μαγματικοί θάλαμοι τροφοδοτούνταν από τήγματα προερχόμενα από τον μανδύα. Τα τήγματα αυτά είναι σχετικά φτωχά σε πυρίτιο και πλούσια σε ασβέστιο, νάτριο, μαγνήσιο, σίδηρο και αργίλιο. Στο άλλο άκρο του φάσματος βρίσκονται οι γρανίτες, οι οποίοι είναι επίσης πλουτωνικά πετρώματα, αλλά προκύπτουν από την τήξη ηπειρωτικού φλοιού και είναι εμπλουτισμένοι σε πυρίτιο και φτωχοί σε βαριά στοιχεία.

Λόγω των πολύ αργών ρυθμών ψύξης μέσα στους μαγματικούς θαλάμους, οι κρύσταλλοι έχουν τον χρόνο να αναπτυχθούν και μπορούν να φθάσουν σε μέγεθος έως και μερικά εκατοστά. Οι γάββροι είναι πλήρως κρυσταλλικοί, δηλαδή ολόκληρος ο ιστός τους αποτελείται από κρυστάλλους. Η ορυκτολογική τους σύσταση είναι πλαγιόκλαστο (40 – 75%), κλινοπυρόξενος (25 – 60%), ορθοπυρόξενος (<25%) και ολιβίνης (<25%).

Το δείγμα (εικ.4) που ελήφθη από τον αμπελώνα στο Κεραμί δείχνει τον κρυσταλλικό ιστό του γάββρου. Οι λευκοί κρύσταλλοι είναι άστριοι, και συγκεκριμένα πλαγιόκλαστα, ενώ οι μαύροι κρύσταλλοι είναι πυρόξενοι. Λόγω αυτού του ιστού, που σχηματίστηκε υπό υψηλές πιέσεις σε βάθος, οι κρύσταλλοι είναι πυκνά διατεταγμένοι και οι γάββροι τείνουν να είναι αδιαπέρατοι, με πολύ χαμηλό πορώδες. Οι μερικώς αποσαθρωμένοι γάββροι γίνονται εύθρυπτοι και μπορούν να συγκρατούν νερό, και επομένως μπορούν να αποτελέσουν γόνιμο έδαφος για καλλιέργεια.

Διαβασικές φλέβες

Το σύμπλεγμα των διαβασικών φλεβών είναι με διαφορά η πιο εκτεταμένη εμφανιζόμενη ενότητα του οφιολίθου του Τροόδους. Στην οφιολιθική ακολουθία βρίσκεται πάνω από τον γάββρο, με τις φλέβες να αποτελούν τους αγωγούς μέσω των οποίων το μάγμα εξέρχεται από τον θάλαμο. Οι φλέβες αυτές σχηματίζονται όταν δημιουργούνται ρωγμές κατά τη διαδικασία διάνοιξης του ωκεάνιου πυθμένα. Το μάγμα ανέρχεται μέσα από τις ρωγμές προς την επιφάνεια, όπου εκχύνεται στον πυθμένα της θάλασσας με τη μορφή μαξιλαροειδών λαβών. Ωστόσο, η συντριπτική πλειονότητα του μάγματος δεν φθάνει στην επιφάνεια και ψύχεται μέσα στις φλέβες.

Το πάχος των φλεβών μπορεί να κυμαίνεται από μερικά εκατοστά έως μερικά μέτρα (εικ. 5). Η επαφή με την πλουτωνική ακολουθία του γάββρου είναι σύνθετη· στις περισσότερες εμφανίσεις, πλουτωνικά πετρώματα διεισδύουν επίσης στις διαβασικές φλέβες, γεγονός που δείχνει ότι ο σχηματισμός του συμπλέγματος των φλεβών είχε σχεδόν ολοκληρωθεί πριν σταματήσει η διείσδυση του πλουτωνίου. Το σύμπλεγμα των διαβασικών φλεβών σχηματίστηκε με επαναλαμβανόμενη διείσδυση νεότερων φλεβών μέσα σε παλαιότερες, στις περισσότερες θέσεις μέχρι πλήρους αποκλεισμού οποιουδήποτε άλλου ξενιστή πετρώματος (προϋπάρχοντος πετρώματος).

Το σύμπλεγμα των διαβασικών φλεβών αποτελείται από διαβάση (από την ελληνική λέξη διάβαση), ο οποίος, όπως και ο γάββρος, είναι μαφικό πέτρωμα. Στην πραγματικότητα, η χημική και η ορυκτολογική σύσταση του διαβάση είναι ταυτόσημες με εκείνες του γάββρου: χαμηλή περιεκτικότητα σε πυρίτιο, με κύριους κρυστάλλους τους άστριους και τους πυρόξενους.

Η διαφορά μεταξύ γάββρου και διαβάση έγκειται στο μέγεθος των κρυστάλλων. Καθώς οι ρυθμοί ψύξης είναι πολύ ταχύτεροι μέσα στις μικρής κλίμακας φλέβες σε σύγκριση με τους μεγάλους μαγματικούς θαλάμους, οι κρύσταλλοι είναι πολύ μικρότεροι στον διαβάση απ’ ό,τι στον γάββρο (εικ. 6). Σε ορισμένες περιπτώσεις οι κρύσταλλοι είναι τόσο μικροί που δεν διακρίνονται με γυμνό μάτι και απαιτείται μεγεθυντικός φακός. Πολύ συχνά η εξωτερική επιφάνεια των φλεβών ψύχθηκε τόσο γρήγορα, ώστε σχηματίστηκε ένα «περιθώριο ταχείας ψύξης», δηλαδή μια ζώνη πάχους έως μερικών χιλιοστών όπου οι ρυθμοί ψύξης ήταν πολύ γρήγοροι για να αναπτυχθούν κρύσταλλοι και ολόκληρη η περιοχή αποτελείται από ύαλο (εικ. 6).

Ο προσανατολισμός των διαβασικών φλεβών είναι περίπου Β-Ν σε ολόκληρο το οφιολιθικό σύμπλεγμα, γεγονός που οφείλεται στην περιστροφή κατά 90° της μικροπλάκας του Τροόδους, καθώς ο άξονας διάνοιξης είχε προηγουμένως διεύθυνση Α-Δ. Η κλίση τους κυμαίνεται από σχεδόν κατακόρυφη στις περισσότερες περιπτώσεις έως πολύ μικρή σε ορισμένες. Σε αντίθεση με τους γάββρους, οι διαβασικές φλέβες σχηματίζουν επομένως πολύ απότομους λόφους, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε φτωχή εδαφική κάλυψη. Ο ίδιος ο διαβάσης είναι συμπαγής, με χαμηλό πορώδες, και επομένως σχετικά αδιαπέρατος. Ωστόσο, οι ρωγμές και οι επαφές μεταξύ των φλεβών αποτελούν διόδους για τη ροή και την αποστράγγιση του νερού, γι’ αυτό το σύμπλεγμα των διαβασικών φλεβών γενικά ευνοεί φτωχή αποθήκευση νερού. Στην επαφή των διαβασικών φλεβών με τον γάββρο, το νερό αποστραγγίζεται και απαντούν πολλές πηγές (για παράδειγμα στο χωριό Κακοπετριά).

Κεραμί

Ο αμπελώνας στο Κεραμί βρίσκεται μεταξύ των Φυλάγρων και του χωριού Αμίαντος, σε λόφο με νοτιοδυτικό προσανατολισμό. Στη βάση του υπάρχει ρέμα, το οποίο πηγάζει από μια κατολίσθηση περίπου 2 χιλιόμετρα μακριά από τον αμπελώνα (εικ. 8). Ακριβώς βόρεια της κατολίσθησης βρίσκεται το ανενεργό μεταλλείο του Αμιάντου, όπου γινόταν εξόρυξη αμιάντου μέχρι το 1988.

Στον γεωλογικό χάρτη ο αμπελώνας βρίσκεται εντός του γάββρου. Πετρώματα in situ γύρω από τον αμπελώνα εντοπίστηκαν στα νότια και δυτικά του όρια, καθώς και στην κοίτη του ρέματος. Η κυρίαρχη λιθολογία είναι γάββρος με ποικίλο μέγεθος κρυστάλλων, κυρίως άστριοι (λευκοί – διαφανείς) και πυρόξενοι (μαύροι). Ορισμένοι κρύσταλλοι φθάνουν σε μέγεθος μερικών εκατοστών, γεγονός που υποδηλώνει πολύ αργούς ρυθμούς ψύξης. Στις ξερολιθιές εντοπίστηκαν ορισμένα πετρώματα με πολύ λεπτόκοκκες, μαύρες φλέβες.

Παρόλο που τα πετρώματα των ξερολιθιών δεν βρίσκονται in situ, θεωρήθηκε ότι προέρχονται από την άμεση γειτονιά. Οι λόφοι γύρω από τον αμπελώνα είναι ομαλοί, με ήπιες κλίσεις και χωρίς απότομα πρανή, γεγονός που δείχνει ότι πράγματι ο γάββρος συνιστά το άμεσο περιβάλλον.

Στην κοίτη του ρέματος εντοπίστηκαν ορισμένες ξένες λιθολογίες, όπως ένα δείγμα με φλέβες αμιάντου και ένα πέτρωμα που φέρει χαλκοπυρίτη. Ένα άλλο δείγμα παρουσιάζει ενδείξεις μεταμόρφωσης υψηλού βαθμού (παραμόρφωσης), με ελαφρώς μπλε απόχρωση· τα ορυκτά εκτιμάται ότι είναι μοσχοβίτης (χρυσοκαφέ μαρμαρυγίας) και κορδιερίτης (μπλε ορυκτό που απαντά σε μεταμορφωμένα πετρώματα υψηλού βαθμού). Τα πετρώματα αυτά πρέπει να προέρχονται από τα ανάντη, από το πρανές απόσπασης της κατολίσθησης, και να μεταφέρθηκαν στη συνέχεια κατάντη μέχρι τη θέση του αμπελώνα. Ακόμη κι αν αυτά τα πετρώματα υψηλής πίεσης δεν βρίσκονται in situ στον αμπελώνα, λόγω της παρουσίας ποικιλίας λιθολογιών, που συνεπάγεται ποικιλία ορυκτών και επομένως στοιχείων, εκτιμάται ότι το έδαφος της περιοχής θα πρέπει να έχει αυξημένη γονιμότητα.

Αγία Κυριακή & Πετράλωνα

Ο αμπελώνας της Αγίας Κυριακής βρίσκεται ανατολικά του χωριού Αγρός. Στον γεωλογικό χάρτη τοποθετείται εντός του συμπλέγματος των διαβασικών φλεβών, κοντά σε ένα πιθανολογούμενο ρήγμα. Ρήγμα ονομάζεται μια ασυνέχεια μέσα στην ακολουθία των πετρωμάτων. Πιθανολογούμενο ρήγμα σημαίνει ότι δεν έχει εντοπιστεί πραγματική εμφάνιση του ρήγματος, ωστόσο κατά τη χαρτογράφηση οι γεωλόγοι βρήκαν ενδείξεις που υποστηρίζουν την ύπαρξή του.

Καθώς πλησιάζει κανείς τον αμπελώνα, οι μεγαλύτερες και πιο εμφανείς φλέβες διακρίνονται από απόσταση (εικ. 10). Στην περιοχή εντοπίστηκαν πολλές εμφανίσεις πετρωμάτων in situ, οι οποίες όλες επιβεβαίωσαν ότι η περιοχή βρίσκεται πράγματι εντός του συμπλέγματος των διαβασικών φλεβών. Το πάχος των φλεβών κυμαίνεται από μερικά χιλιοστά έως μερικά μέτρα. Οι περισσότερες είναι λεπτόκοκκες, με μέγεθος κρυστάλλων μικρότερο του 1 χιλιοστού.

Πολλές εμφανίσεις παρουσιάζουν ενδείξεις πολλαπλών διεισδύσεων, με φλέβες που τέμνουν η μία την άλλη. Συχνά παρατηρούνται υαλώδη περιθώρια, που μαρτυρούν ταχεία ψύξη. Γενικά, παρατηρήθηκε ότι όσο μικρότερο είναι το μέγεθος των κόκκων, τόσο πιο συμπαγές, ανθεκτικό και ανθεκτικό στην αποσάθρωση είναι το υλικό.

Ψηλότερα, στο βόρειο όριο του αμπελώνα, πολλές από τις επιφάνειες του διαβάση καλύπτονται από μεγάλους, λευκούς, φυλλώδεις κρυστάλλους· πρόκειται για δευτερογενείς κρυστάλλους πλαγιοκλάστου, οι οποίοι εκτιμάται ότι αναπτύχθηκαν σε φλέβες μέσα από τις οποίες κυκλοφορούσαν υδροθερμικά ρευστά. Οι φλέβες είναι συνήθεις σε περιοχές με ρήγματα, καθώς η ρηξιγενής δράση δημιουργεί ρωγμές και κατά συνέπεια νέες διόδους για τη ροή υδροθερμικών ρευστών, με αποτέλεσμα την απόθεση ορυκτών.

Ο αμπελώνας στα Πετράλωνα βρίσκεται 1 km βόρεια της Αγίας Κυριακής. Στον γεωλογικό χάρτη τοποθετείται εντός του συμπλέγματος των διαβασικών φλεβών. Η λιθολογία στα Πετράλωνα είναι πολύ παρόμοια με εκείνη της Αγίας Κυριακής. Οι φλέβες έχουν ποικίλο πάχος, από εκατοστά έως μέτρα, και η κυρίαρχη λιθολογία είναι λεπτόκοκκη. Τα υαλώδη περιθώρια ταχείας ψύξης είναι συνήθη.

Ο αμπελώνας του Οινοποιείου Τσιάκκα

Από τις τέσσερις τοποθεσίες, η γεωλογία γύρω από το οινοποιείο φαίνεται να είναι η πιο σύνθετη. Στον γεωλογικό χάρτη, το οινοποιείο βρίσκεται στο όριο μεταξύ του συμπλέγματος των διαβασικών φλεβών και του γάββρου. Οι αμπελώνες ανεβαίνουν περίπου 150 m από τη βάση του λόφου μέχρι το οινοποιείο. Σε όλα τα επίπεδα, τα πετρώματα είναι εξαλλοιωμένα και διασχίζονται έντονα από φλέβες, γεγονός που υποδηλώνει ότι στη θέση αυτή ενδέχεται να υπήρξε τεκτονική δραστηριότητα μετά την τοποθέτηση του οφιολίθου.

Στα χαμηλότερα τμήματα του αμπελώνα, οι φλέβες δεν είναι ευθείες όπως στους άλλους αμπελώνες. Είναι κεκαμμένες και παραμορφωμένες, συχνά με σχεδόν πλαστικό τρόπο. (εικ.13)

Το μέγεθος των κόκκων κυμαίνεται από υαλώδες σε λεπτόκοκκο και χονδρόκοκκο. Η χονδρόκοκκη λιθολογία μοιάζει με τον γάββρο του αμπελώνα στο Κεραμί. Θα μπορούσε να πρόκειται για επαφή γάββρου και διαβασικών φλεβών (εικ. 14). Λόγω της έντονης διάβρωσης, ιδίως των χονδρόκοκκων πετρωμάτων, δεν είναι δυνατόν να ειπωθεί αν ο γάββρος διείσδυσε στις φλέβες ή το αντίστροφο. Ανεβαίνοντας ψηλότερα, παρατηρείται μια εμφάνιση έντονα εξαλλοιωμένων φλεβών, γεμάτη λευκές φλέβες. Οι φλέβες αυτές είναι δευτερογενής σχηματισμός και υποδηλώνουν τεκτονική δραστηριότητα που επέτρεψε την κυκλοφορία υδροθερμικών ρευστών. Ορισμένες φλέβες είναι κεκαμμένες, άλλες μετατοπισμένες, άλλες τεμνόμενες, και γενικά όλες είναι έντονα αποσαθρωμένες, εύθρυπτες και επιρρεπείς στη διάβρωση (εικ. 15, 16).

Γενικά, οι λεπτόκοκκες λιθολογίες φαίνεται να είναι πιο ανθεκτικές στη διάβρωση. Ορισμένα από τα εμφανιζόμενα πετρώματα καλύπτονται από λευκούς δευτερογενείς κρυστάλλους, οι οποίοι προέρχονται από υδροθερμικά ρευστά που κυκλοφορούσαν σε περατές διόδους. Πρόκειται για κρυστάλλους ζεόλιθων, οι οποίοι είναι αργιλοπυριτικά ορυκτά και απαντούν συνήθως σε φλέβες μέσα σε μαφικά πετρώματα.

Συμπεράσματα και βασικά στοιχεία

Και οι τέσσερις αμπελώνες βρίσκονται στον οφιόλιθο, ο οποίος είναι μοναδικός στον κόσμο τόσο για την πληρότητα των οριζόντιων ακολουθιών πετρωμάτων του όσο και για την πλήρη εμφάνισή του στη σημερινή επιφάνεια. Αυτό σημαίνει ότι τα αμπέλια αναπτύσσονται πάνω σε πετρώματα που κανονικά βρίσκονται χιλιόμετρα βαθιά κάτω από την επιφάνεια της Γης.

Ο γάββρος δεν παρουσιάζει στρώση και ο κρυσταλλικός του ιστός είναι τυχαία κατανεμημένος. Επιπλέον, η έντονη τεκτονική παραμόρφωση κατέστησε το πέτρωμα εύθρυπτο και ψαθυρό, με αποτέλεσμα οι ρίζες να μπορούν να αναπτυχθούν σε βάθος με ευκολία.

Η τεκτονική αυτή παραμόρφωση επηρέασε επίσης το σύμπλεγμα των διαβασικών φλεβών. Παρόλο που τα στρώματα των φλεβών είναι ακόμη ορατά, λευκές ορυκτές φλέβες διατρέχουν τις περισσότερες εμφανίσεις πετρωμάτων. Σε πολλά σημεία παρατηρείται ότι οι ρίζες ακολουθούν αυτές τις φλέβες, οι οποίες πιθανώς προσφέρουν εύκολες διόδους που είναι επίσης πλουσιότερες σε θρεπτικά στοιχεία.

Οι λευκές ορυκτές φλέβες που παρατηρούνται κυρίως γύρω από τους αμπελώνες του Οινοποιείου Τσιάκκα αποτελούνται από ζεόλιθους. Οι ζεόλιθοι διαθέτουν ανοιχτές κοιλότητες με μορφή καναλιών και κλωβών και επομένως μπορούν εύκολα να ανταλλάσσουν κατιόντα. Η εσωτερική επιφάνεια αυτών των καναλιών και κλωβών αναφέρεται ότι φθάνει έως και αρκετές εκατοντάδες τετραγωνικά μέτρα ανά γραμμάριο ζεόλιθου, καθιστώντας τους ζεόλιθους εξαιρετικά αποτελεσματικούς ιοντοανταλλάκτες. Κατά συνέπεια, έχουν πολλαπλές ευεργετικές ιδιότητες για τη γεωργία. Μπορούν να ρυθμίζουν τα όξινα και αλκαλικά εδάφη προς το ουδέτερο, συμβάλλουν στην απορρύπανση από κατιόντα, αυξάνουν την απόδοση των καλλιεργειών και προάγουν την αποδοτική αξιοποίηση των θρεπτικών στοιχείων. Άλλες πιθανές χρήσεις που διερευνώνται περιλαμβάνουν την εφαρμογή τους ως φορέων λιπασμάτων βραδείας αποδέσμευσης, εντομοκτόνων, μυκητοκτόνων και ζιζανιοκτόνων.

Βιβλιογραφία

Clube, T., Creer, K. & Robertson, A., 1985. Palaeorotation of the Troodos microplate, Cyprus. Nature 317, 522–525.

Dilek, Y., Thy, P., Moores, E.M. ,Ramsden, T.W., 1990. Tectonic evolution of the Troodos ophiolite within the Tethyan framework. Tectonics, 9(4), pp.811-823.

Edwards, S., Hudson-Edwards, K.A., Cann, J., Malpas, J. and Xenophontos, C., 2010. Cyprus (Vol. 7). Terra Publishing.

Erdem, E., Karapinar, N. and Donat, R., 2004. The removal of heavy metal cations by natural zeolites. Journal of colloid and interface science, 280(2), pp.309-314.

Malpas, J. 1990. Crustal accretionary processes in the Troodos ophiolite, Cyprus: evidence from field mapping and deep crustal drilling. In Ophiolites – oceanic crustal analogues: proceedings of the symposium ‘Troodos 1987’, Malpas, J., Moores, E.M., Panayiotou, A., Xenophontos, C. (eds), 65-74. Nicosia: Cyprus Geological Department.

Pantazis, Th., 1979. Geological map of Cyprus. Geological Survey Department, Cyprus. Scale 1:250000.

Ramesh, K. and Reddy, D.D., 2011. Zeolites and their potential uses in agriculture. Advances in agronomy, 113, pp.219-241.

Robinson, P.T., Malpas, J., Xenophontos, C., 2003. The Troodos massif of Cyprus: Its role in the evolution of the ophiolite concept. Ophiolite Concept and the Evolution of Geological Thought, 373, p.295.